6 năm thảm họa mưa lớn Kumamoto: Thách thức tái thiết

Trong số các địa phương chịu thiệt hại, làng Kumamura là nơi để lại nỗi đau sâu sắc nhất: 25 người chết, và đáng chú ý là 14 trong số đó là những cụ già đang được chăm sóc tại viện dưỡng lão Senjuen (千寿園) nằm sát bờ sông — nơi nước lũ dâng nhanh khiến việc sơ tán người già, người có bệnh nền gần như bất khả thi trong đêm mưa. Sáng 4/7/2026, đúng 6 năm sau thảm họa, nhân viên viện dưỡng lão đã đặt hoa cúc trắng để tưởng niệm những người đã khuất. Cùng thời điểm, một phút mặc niệm được tổ chức vào lúc 9 giờ sáng tại khu vực trường tiểu học Watou (nay đã giải thể, sáp nhập do dân số giảm và thiệt hại từ lũ) gần hiện trường — nơi từng là điểm sơ tán và cũng là nơi chứng kiến toàn bộ diễn biến thảm khốc của trận lũ 6 năm trước.

Các buổi lễ dâng hoa, tưởng niệm tương tự cũng được tổ chức tại nhiều địa phương khác trong lưu vực sông Kuma — không chỉ là nghi thức tưởng nhớ người đã mất, mà còn là dịp để chính quyền tỉnh Kumamoto và người dân cùng nhìn lại chặng đường tái thiết đã đi được bao xa, và còn bao xa nữa phía trước.

Tái thiết sau 6 năm: những con số cho thấy chặng đường còn dài

Điều đáng chú ý nhất trong dịp kỷ niệm lần này không phải là những gì đã hoàn thành, mà là khoảng cách còn lại. Theo công bố của tỉnh Kumamoto, tính đến thời điểm tròn 6 năm sau thảm họa, tỷ lệ hoàn thành các công trình tôn nền đất (kasaage — nâng cao mặt bằng nền nhà và khu dân cư để tránh ngập) cùng các hạng mục hạ tầng phòng lũ khác trong toàn lưu vực sông Kuma mới chỉ đạt khoảng 30%. Đây là một con số cho thấy rõ: phần lớn công việc tái thiết hạ tầng cứng — vốn cần thiết để bảo vệ người dân khỏi một trận lũ tương tự trong tương lai — vẫn chưa hoàn tất dù đã 6 năm trôi qua.

Điểm tích cực rõ ràng nhất là số hộ dân phải sống trong nhà tạm cư (kasetsu jutaku) đã giảm rất mạnh — từ đỉnh điểm khoảng 990 hộ ngay sau thảm họa xuống chỉ còn 75 hộ tính đến cuối tháng 11/2024, theo số liệu của Jutaku Kinyu Shien Kiko (Cơ quan Hỗ trợ Tài chính Nhà ở Nhật Bản). Điều này phản ánh nỗ lực xây dựng nhà ở tái định cư (saiken jutaku) và hỗ trợ tài chính cho các hộ dân bị mất nhà đã có kết quả cụ thể. Tuy nhiên, 75 hộ còn lại — dù là con số nhỏ so với gần 1.000 hộ ban đầu — vẫn là 75 gia đình thực sự chưa có một mái nhà ổn định sau 6 năm, một thực tế cần được nhìn nhận nghiêm túc thay vì chỉ nhìn vào tỷ lệ phần trăm giảm.

Về mặt quy hoạch chính sách, tỉnh Kumamoto đã ban hành "Kế hoạch phục hồi - tái thiết sau mưa lũ tháng 7/2020" (令和2年7月豪雨からの復旧・復興プラン) từ tháng 11/2020, chỉ vài tháng sau thảm họa. Đến tháng 12/2024 — tức khoảng 4 năm rưỡi sau — tỉnh đã tiến hành đánh giá lại toàn bộ tình hình thực tế và sửa đổi kế hoạch này thành "Kế hoạch tái thiết đồng kiến tạo thời đại mới" (新時代共創復興プラン). Theo đánh giá của tỉnh, hầu hết trong số 10 mục tiêu trọng điểm đề ra ban đầu — bao gồm các hạng mục như xây dựng "lưu vực xanh phòng chống lũ" (ryuiki chisui — mô hình quản lý lũ toàn lưu vực kết hợp rừng, hồ điều hòa, đất nông nghiệp trữ nước) và tái thiết nhà ở cho người dân — đã đạt được mục tiêu đề ra cho thời điểm cuối năm tài khóa 2023 (Reiwa 5). Đây là cơ sở để tỉnh tiếp tục điều chỉnh kế hoạch dài hạn hơn thay vì dừng lại ở mục tiêu ngắn hạn ban đầu.

Ảnh hưởng thực tế với người Việt đang sống, làm việc tại khu vực Kumamoto

Khu vực nam Kumamoto — đặc biệt là thành phố Hitoyoshi (人吉市) và làng Kumamura (球磨村) — là nơi tập trung một lượng đáng kể lao động Việt Nam, chủ yếu theo diện thực tập sinh kỹ năng (ginou jisshusei) làm việc trong các nhà máy chế biến nông sản, xây dựng, chăn nuôi, cùng một số lao động diện kỹ năng đặc định (tokutei ginou). Theo báo cáo trao đổi quốc tế của tỉnh Kumamoto, cộng đồng người Việt chiếm tỷ trọng lớn trong số lao động nước ngoài tại khu vực này. Điều đó có nghĩa: rủi ro thiên tai tại lưu vực sông Kuma không phải là chuyện của riêng người Nhật bản địa, mà trực tiếp liên quan đến an toàn của rất nhiều người Việt đang sinh sống ở đây.

• Hạ tầng phòng lũ mới hoàn thành khoảng 30% sau 6 năm — nghĩa là nếu một trận mưa lớn tương tự năm 2020 xảy ra ở thời điểm hiện tại, nguy cơ ngập lụt, sạt lở vẫn cao tại nhiều khu vực ven sông Kuma, đặc biệt là những nơi công trình tôn nền, kè chắn lũ chưa hoàn tất.
• Người Việt làm việc tại các công ty, xí nghiệp, trang trại nằm gần bờ sông Kuma (khu vực Hitoyoshi, Kumamura, Yunomae, Ashikita) nên chủ động hỏi công ty tiếp nhận (jisshu jisshi kikan) hoặc nghiệp đoàn quản lý (kanri dantai) về kế hoạch sơ tán khẩn cấp (hinan keikaku) tại nơi làm việc và nơi ở — đây là trách nhiệm bắt buộc của đơn vị tiếp nhận theo quy định nhưng trên thực tế không phải nơi nào cũng phổ biến rõ ràng bằng tiếng Việt.
• Mùa mưa tsuyu (梅雨) tại Kyushu thường kéo dài từ đầu tháng 6 đến giữa tháng 7, đây cũng chính là giai đoạn dễ hình thành các dải hội tụ mưa gây lũ quét bất ngờ như trận lũ 2020. Tiếp theo đó là mùa bão (taifu) từ tháng 8 đến tháng 10. Người Việt tại khu vực nam Kumamoto nên coi khoảng thời gian tháng 6-7 hằng năm là giai đoạn cần đặc biệt cảnh giác, không chủ quan dù trời đang tạnh ráo.
• Với gia đình có con nhỏ đang học tại các trường tiểu học, trung học trong khu vực (một số trường như Watou đã giải thể/sáp nhập sau thảm họa), phụ huynh nên nắm rõ quy trình đón con khẩn cấp và điểm sơ tán mới được chỉ định thay thế cho các điểm cũ đã ngừng hoạt động.
• Người đang thuê nhà hoặc sống trong ký túc xá công ty (shataku) gần sông nên chủ động tìm hiểu bản đồ nguy cơ ngập lụt (hazard map) của địa phương — do tòa thị chính (shiyakusho) hoặc văn phòng làng (murayakuba) phát hành — thường có bản dịch hoặc hình ảnh dễ hiểu, một số nơi có hỗ trợ tiếng Việt qua trung tâm hỗ trợ người nước ngoài của tỉnh.

Cách theo dõi cập nhật thông tin thiên tai và liên hệ khẩn cấp

Vì hạ tầng phòng lũ tại lưu vực sông Kuma vẫn đang trong quá trình hoàn thiện (mới đạt khoảng 30%), việc chủ động theo dõi cảnh báo thời tiết theo thời gian thực quan trọng hơn bao giờ hết đối với người Việt sinh sống tại khu vực Hitoyoshi, Kumamura và các vùng lân cận. Dưới đây là các kênh thông tin chính thức nên lưu lại ngay trên điện thoại.

• Cơ quan Khí tượng Nhật Bản (JMA): Phát cảnh báo mưa lớn, lũ lụt, sạt lở theo thời gian thực trên toàn quốc, cập nhật liên tục khi có nguy cơ
• Trang thông tin tỉnh Kumamoto: Cập nhật tình hình phục hồi, tái thiết và cảnh báo thiên tai khu vực địa phương
• NHK: Phát tin khẩn cấp bằng tiếng Nhật dễ hiểu (yasashii nihongo — cấu trúc câu đơn giản, dễ nghe với người nước ngoài) và có bản tin đa ngôn ngữ khi xảy ra thảm họa lớn
• Cảnh sát: Số 110 — gọi miễn phí từ điện thoại bàn và di động
• Cứu hỏa / Cấp cứu: Số 119 — gọi miễn phí, có thể yêu cầu phiên dịch tiếng Việt qua tổng đài đa ngôn ngữ khi cần

1. Lưu số khẩn cấp ngay trên điện thoại: Lưu số 110 (cảnh sát) và 119 (cứu hỏa/cấp cứu) với tên dễ nhận biết bằng tiếng Việt. Khi gọi 119, có thể nói chậm bằng tiếng Nhật đơn giản "Betonamu-go onegaishimasu" (tiếng Việt, xin vui lòng) để được kết nối phiên dịch qua tổng đài đa ngôn ngữ.
2. Theo dõi ứng dụng/tin nhắn cảnh báo JMA: Bật thông báo khẩn cấp trên điện thoại (Emergency Alert / J-Alert) — hệ thống này tự động gửi cảnh báo mưa lớn, lũ lụt, sơ tán đến điện thoại kể cả khi không có kết nối internet ổn định.
3. Xác định điểm sơ tán gần nhất: Hỏi công ty, nghiệp đoàn quản lý hoặc tòa thị chính địa phương về điểm sơ tán (hinanjo) hiện tại được chỉ định thay thế cho các điểm cũ đã ngừng hoạt động do thiệt hại từ lũ 2020, ghi lại địa chỉ và đường đi cụ thể.
4. Theo dõi bản tin NHK bằng tiếng Nhật dễ hiểu: Khi có cảnh báo mưa lớn, bật NHK để nghe bản tin yasashii nihongo — dễ hiểu hơn bản tin thời sự thông thường, đủ để nắm được mức độ khẩn cấp và hành động cần làm.
5. Trao đổi trước với đồng nghiệp, người quản lý về kế hoạch liên lạc: Thống nhất trước điểm hẹn hoặc cách liên lạc với đồng nghiệp, người quản lý ký túc xá trong trường hợp mất điện, mất sóng điện thoại khi thiên tai xảy ra.

Ghi chú: nhà tạm cư cho nạn nhân lũ 2020 đã giảm mạnh (990 hộ → 75 hộ, tính đến 11/2024) nhưng tái thiết hạ tầng phòng lũ mới đạt 30% — đây là khoảng cách quan trọng cần nhấn khi cập nhật lại bài trong các dịp kỷ niệm tiếp theo.