Khoảng cách số tại Nhật Bản: Khi dịch vụ công đòi hỏi smartphone và những lo ngại

Tại Nhật Bản, sự phụ thuộc ngày càng tăng vào smartphone và các thiết bị kỹ thuật số để tiếp cận các dịch vụ thiết yếu đang tạo ra một “khoảng cách số” đáng lo ngại. Nhiều người, đặc biệt là người lớn tuổi, đang bị bỏ lại phía sau, không thể tiếp cận các biện pháp hỗ trợ an sinh xã hội nếu không sở hữu và thành thạo việc sử dụng điện thoại thông minh.

Khoảng cách số: Thách thức không của riêng ai

Trong bối cảnh quá trình số hóa đang diễn ra nhanh chóng tại Nhật Bản, một thách thức mới đang nổi lên: “khoảng cách số” (digital divide). Đây là sự chênh lệch giữa những người có thể dễ dàng sử dụng smartphone và các thiết bị kỹ thuật số khác với những người gặp khó khăn trong việc làm chủ chúng. Khi các dịch vụ công, từ thủ tục hành chính đến các biện pháp hỗ trợ an sinh xã hội, ngày càng chuyển mình sang nền tảng kỹ thuật số, những người không theo kịp đang đối mặt với nguy cơ bị cô lập và bỏ lỡ các quyền lợi thiết yếu. Chính phủ Nhật Bản và các tổ chức địa phương đã và đang đẩy mạnh số hóa nhằm giải quyết tình trạng thiếu hụt lao động và mang lại sự tiện lợi cho đa số người dân. Tuy nhiên, mặt trái của xu hướng này là việc tạo ra một áp lực ngầm, đôi khi được gọi là “cưỡng chế số” (digital coercion), buộc người dân phải sử dụng công nghệ số để tiếp cận những dịch vụ cơ bản. Vấn đề này đang trở nên cấp bách và đòi hỏi các giải pháp kịp thời để đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau.

Khi hỗ trợ an sinh xã hội đòi hỏi smartphone

Một ví dụ điển hình cho thấy mức độ nghiêm trọng của “khoảng cách số” là chương trình hỗ trợ của Chính quyền Thủ đô Tokyo. Kể từ tháng 2 năm nay, Chính quyền Thủ đô đã triển khai chương trình trao tặng 11.000 yên dưới dạng điểm cho những cư dân tải ứng dụng smartphone chính thức của thành phố và hoàn tất quy trình xác minh danh tính. Đây là một phần trong các biện pháp nhằm đối phó với tình trạng giá cả leo thang và các mục đích khác. Tuy nhiên, điều đáng nói là những người từ 15 tuổi trở lên sẽ không thể nhận được khoản hỗ trợ này nếu họ không thể sử dụng smartphone. Điều này có nghĩa là, dù có đủ điều kiện về mặt cư trú và độ tuổi, hàng ngàn người dân Tokyo, đặc biệt là người lớn tuổi hoặc những người không quen với công nghệ, đang bị loại trừ khỏi một chương trình an sinh xã cùng mục đích hỗ trợ họ vượt qua khó khăn tài chính. Đây chính là biểu hiện rõ nét của “cưỡng chế số” – khi sự tiếp cận các quyền lợi cơ bản bị ràng buộc bởi khả năng sử dụng công nghệ số.

Góc nhìn từ câu chuyện cá nhân

Để hiểu rõ hơn về những khó khăn mà “khoảng cách số” gây ra, tờ Mainichi Shimbun đã trò chuyện với Mikan Oshidari, một nhà tiểu luận 32 tuổi sống tại tỉnh Chiba. Oshidari, tác giả của nhiều cuốn sách, bao gồm một tác phẩm có tiêu đề tạm dịch là “#Tôi muốn ngừng làm nô lệ cho smartphone của mình” dựa trên kinh nghiệm cá nhân về việc nghiện smartphone, đã từ lâu đặt câu hỏi về hướng đi của xã hội số. Tuy nhiên, chính mẹ cô, một phụ nữ ngoài 60 tuổi mắc chứng khuyết tật về tâm thần, đã khơi dậy sự quan tâm sâu sắc của cô đối với “khoảng cách số”. Cuộc sống của mẹ Oshidari xoay quanh TV, báo in và một chiếc điện thoại phổ thông truyền thống. Bà không thể sử dụng smartphone hay internet, thậm chí còn gặp khó khăn với các máy tự thanh toán tại siêu thị. Oshidari đã cố gắng hướng dẫn mẹ cách dùng smartphone, nhưng bà bị choáng ngợp bởi sự thiếu vắng các nút vật lý, sự phức tạp của việc thao tác ứng dụng trên màn hình và kích thước chữ quá nhỏ. Câu chuyện này là minh chứng sống động cho những rào cản thực tế mà nhiều người lớn tuổi hoặc có hoàn cảnh đặc biệt phải đối mặt trong một xã hội ngày càng số hóa.